Μια από τις φοιτήτριές μου που έκανε το διδακτορικό της, η Emmanuelle Moutin, κατόρθωσε να γίνει δεκτή για κάποιο χρονικό διάστημα ως κλινική ψυχολόγος σε μια τέτοια μονάδα [για άτομα που έχουν υποστεί σοβαρά εγκαύματα]. Θα μπορούσε κανείς να διερωτηθεί τι μπορεί να κάνει μια ψυχολόγος σε ένα χώρο όπου κυριαρχεί ο πόνος και οι καθαρά σωματικές θεραπείες˙ αποτελούσε αντικείμενο συστηματικής απαξίωσης εκ μέρους του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού, το οποίο επικέντρωνε επάνω της μια λανθάνουσα επιθετικότητα που στρεφόταν κατά των ασθενών και αντιδρούσε διωκτικά βλέποντας κάποιον ξένο να παρατηρεί την λειτουργία της μονάδας. Αντιθέτως, απολάμβανε πλήρη ελευθερία ως προς τις ψυχολογικού τύπου επαφές της με τους ασθενείς. Μπόρεσε να έχει τακτικές, μακρές, και ενδεχομένως επανειλημμένες συνεντεύξεις με πολλά άτομα που είχαν υποστεί σοβαρά εγκαύματα και να βοηθήσει τους ετοιμοθάνατους. Της είχαν απαγορεύσει να έχει επαφές με το θεραπευτικό προσωπικό, του οποίου τις δραστηριότητες δεν έπρεπε να «παρακωλύει»: οι «ψυχικές» φροντίδες έπρεπε να εξαλειφθούν εν ονόματι της προτεραιότητας που έπρεπε να δοθεί στις σωματικές φροντίδες˙ απαγόρευση που ήταν δύσκολο να γίνει σεβαστή, διότι οι δραματικές εντάσεις που επηρέαζαν του αρρώστους και έθεταν σε κίνδυνο την καλή πορεία της θεραπείας τους δημιουργούνταν πάντα κατά την διάρκεια της παροχής αυτών των σωματικών φροντίδων, εξαιτίας της ακατάλληλης ψυχολογικής σχέσης του γιατρού ή του νοσηλευτή με τον ασθενή.
Θα παραθέσω μια πρώτη παρατήρηση που μου γνωστοποίησε η Emmanuelle Moutin και την ευχαριστώ γι’ αυτό.
«Μπήκα μια μέρα στο δωμάτιο ενός αρρώστου με τον οποίο είχα τακτική και καλή επαφή. Αυτός ο ώριμος άνδρας ήταν κρατούμενος, ο οποίος είχε κάνει απόπειρα αυτοπυρπόλησης. Δεν είχε καεί πολύ και πλέον βρισκόταν εκτός κινδύνου, αλλά εκείνη την εποχή περνούσε μια επώδυνη φάση. Όταν τον είδα, το μόνο που έκανε ήταν να παραπονεθεί για τους έντονου σωματικούς πόνους που δεν τον άφηναν σχεδόν καθόλου να ησυχάσει. Φώναξε την νοσοκόμα και την ικέτευσε να του δώσει μια επιπλέον δόση παυσίπονα, αφού είχε περάσει η επήρεια των προηγούμενων. Εκείνη αποδέχτηκε το αίτημα του αρρώστου, ο οποίος δεν παραπονιόταν δίχως λόγο, αλλά επειδή είχε μια άλλη επείγουσα δουλειά, επέστρεψε μετά από μισή ώρα. Όλο αυτό το διάστημα έμεινα κοντά του και η αυθόρμητη και ζεστή συζήτηση που είχαμε αφορούσε στο παρελθόν του και στα προσωπικά του προβλήματα που τον απασχολούσαν πολύ. Όταν ήρθε επιτέλους η νοσοκόμα με τα αναλγητικά, τα αρνήθηκε λέγοντας με ένα πλατύ χαμόγελο: «Τώρα δεν χρειάζονται, δεν πονάω πια». Ένιωσε και ο ίδιος έκπληξη. Η συνέντευξη συνεχίστηκε και έπειτα κοιμήθηκε ήρεμα και χωρίς φαρμακευτική βοήθεια.»
Η παρουσία δίπλα του μια νεαρής γυναίκας που δεν ήταν αρνητικά διατεθειμένη απέναντι στο σώμα του, αλλά η οποία ασχολιόταν αποκλειστικά με τις ψυχικές του ανάγκες, ο ζωντανός και αρκετά μεγάλης διάρκειας μεταξύ τους διάλογος, η αποκατάσταση της ικανότητας να επικοινωνεί με κάποιον άλλο (και επομένως και με τον εαυτό του) επέτρεψαν στον ασθενή να ανασυγκροτήσει σε ικανοποιητικό βαθμό ένα Εγώ-δέρμα, ούτως ώστε το δέρμα του, παρόλο που είχε προσβληθεί σωματικά, να μπορέσει να ασκήσει τις λειτουργίες του ως αλεξιδιεγερτικού συστήματος απέναντι στις εξωτερικές επιθέσεις και ως ψυχικό περιέχον των επώδυνων συναισθημάτων. Το Εγώ-δέρμα είχε χάσει το βιολογικό του έρεισμα στο δέρμα. Αντ’ αυτού, μέσω της συνομιλίας, μέσω της εσωτερικής ομιλίας και των συνακόλουθων συμβολοποιήσεων, είχε βρει ένα άλλο έρεισμα, κοινωνικοπολιτισμικού τύπου (το Εγώ-δέρμα λειτουργεί όντως με την βοήθεια πολλαπλών στηριγμάτων). Το δέρμα των λέξεων προέρχεται από ένα λουτρό ομιλίας του βρέφους, στο οποίο μιλά το περιβάλλον του ή του σιγοτραγουδά. Στη συνέχεια, με την ανάπτυξη της λεκτικής σκέψης, το δέρμα των λέξεων προσφέρει συμβολικά ισοδύναμα γλυκύτητας, ευελιξίας και καταλληλότητας της επαφής στις περιπτώσεις όπου χρειάστηκε να παραιτηθεί κανείς από την αφή, η οποία ήταν αδύνατη, απαγορευμένη ή επώδυνη.
Η εγκαθίδρυση ενός δέρματος λέξεων ικανού να καταπραΰνει τον πόνο ενός ανθρώπου που έχει υποστεί σοβαρά εγκαύματα είναι ανεξάρτητη από την ηλικία και το φύλο του ασθενούς.
Πηγή: Απόσπασμα από το βιβλίο του Didier Anzieu «Το Εγώ-δέρμα», εκδόσεις Καστανιώτη
Εικόνα: Micke Lindström
Πηγή: Απόσπασμα από το βιβλίο του Didier Anzieu «Το Εγώ-δέρμα», εκδόσεις Καστανιώτη
Εικόνα: Micke Lindström